Tôi có dịp tham dự một số buổi bảo vệ đề án tốt nghiệp Thạc sĩ Chính sách công gần đây, với tư cách là người quan sát độc lập. Đó là những buổi thuyết trình trang trọng, nơi học viên trình bày kết quả nghiên cứu sau nhiều tháng nỗ lực, và hội đồng phản biện đưa ra nhận xét, đánh giá. Nhưng điều khiến tôi suy nghĩ mãi không thôi là cảm giác lạc nhịp trong chính những phiên bảo vệ ấy – khi mà dường như các bên liên quan đang nói những thứ ngôn ngữ học thuật khác nhau.
Rất nhiều đề án bị nhận xét là “lạc đề”, “lạc khung”, hay “thiếu cơ sở lý thuyết”. Nhiều giảng viên phản biện cho rằng học viên chưa xác định rõ câu hỏi nghiên cứu, chọn khung phân tích chưa phù hợp, hoặc kết luận còn chung chung, chưa chặt chẽ. Đó đều là những đánh giá có cơ sở. Tuy nhiên, có một nghịch lý đáng chú ý: nhiều đề tài bị phê bình như vậy lại được chính giảng viên hướng dẫn đồng thuận và phê duyệt suốt cả quá trình thực hiện.
Vậy lỗi nằm ở đâu? Là do học viên không hiểu đúng hướng dẫn? Hay do giảng viên thiếu định hướng rõ ràng? Hay phải chăng chính hệ thống đào tạo chưa tạo ra một nền tảng học thuật thống nhất?
Câu hỏi này không dễ trả lời. Nhưng sự “tréo ngoe” ấy, theo tôi, không chỉ là lỗi cá nhân, mà phản ánh một vấn đề mang tính hệ thống – nơi sự kết nối giữa học viên, giảng viên và hội đồng phản biện còn lỏng lẻo. Học viên bị đánh giá sai trọng tâm, trong khi người hướng dẫn cũng bị “trái chiều” với hội đồng, và hội đồng thì đôi khi chỉ nhìn đề án qua lăng kính chuyên môn của chính mình.
Tôi từng chứng kiến một đề án đầy tâm huyết, với dữ liệu thực địa phong phú và nội dung đề xuất rất gần gũi với thực tiễn cuộc sống. Học viên chọn một cách tiếp cận khác biệt, không theo công thức học thuật thông thường. Kết quả là đề tài bị đánh giá thấp vì “thiếu lý thuyết nền”, “không đúng mô hình chuẩn”. Ngược lại, một đề án khác sử dụng số liệu cũ, đề xuất chính sách không khả thi trong bối cảnh hiện tại, nhưng vì “đúng cấu trúc học thuật”, lại được đánh giá cao hơn.
Tôi không nói rằng cấu trúc học thuật không quan trọng. Ngược lại, đó là nền tảng để nghiên cứu có chiều sâu và giá trị khoa học. Nhưng liệu chúng ta có đang đánh đổi tính thực tiễn và cảm hứng đổi mới chỉ để giữ một khung mẫu cứng nhắc? Và nếu khung lý thuyết được chọn ngay từ đầu đã sai, thì chẳng lẽ học viên phải gánh toàn bộ hậu quả – khi mà đề án đã được duyệt qua bao nhiêu vòng hướng dẫn?
Có lẽ, điều cần nhìn nhận thẳng thắn là: nhà trường không chỉ đào tạo học viên, mà còn cần xây dựng một nền tảng hướng dẫn khoa học nhất quán, sâu sát và kịp thời. Giảng viên hướng dẫn không thể chỉ giữ vai trò “người gật đầu” cho từng bước đi của học viên. Họ cần định hướng rõ hơn về khung lý thuyết, cảnh báo sớm những sai lệch trong câu hỏi nghiên cứu, và chủ động liên kết với hội đồng để cùng đồng hành trong suốt hành trình học thuật.
Tương tự, các hội đồng phản biện cũng cần được thiết kế sao cho phù hợp hơn với lĩnh vực đề tài. Việc bố trí giảng viên phản biện không cùng chuyên ngành, hoặc chỉ phản biện dựa trên chuyên môn hẹp của mình, khiến cho đề án dễ bị đánh giá lệch. Phản biện học thuật nên mở ra các góc nhìn, chứ không nên là cuộc “truy lỗi” đơn phương. Đôi khi, một ý tưởng non nớt vẫn có thể chứa đựng tiềm năng lớn nếu được lắng nghe và gợi mở đúng cách.
Chính sách công là lĩnh vực đòi hỏi sự liên ngành, liên kết giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa số liệu và cảm nhận xã hội. Vì thế, nếu chỉ nhìn luận văn như một bài tập học thuật, chúng ta có thể sẽ bỏ qua những đề xuất có khả năng tạo ra thay đổi thực sự ngoài đời sống.
Tôi viết bài này không nhằm phê phán ai, mà chỉ để chia sẻ một góc nhìn: chúng ta cần nhìn lại cả hệ sinh thái đào tạo – từ định hướng lý thuyết, tổ chức hội đồng, đến cách đánh giá đề án. Mỗi luận văn là một hành trình học thuật nghiêm túc, nhưng cũng là câu chuyện rất người – với bao nỗ lực, hoài bão và cả sự mong manh.
Hy vọng rằng, một ngày không xa, những phiên bảo vệ đề án sẽ không còn là cuộc “thi học thuật” đơn thuần, mà là nơi học viên được công nhận như một người góp phần vào tri thức và giải pháp cho xã hội. Và khoảng trống giữa ba điểm đầu mối kia – học viên, giảng viên và hội đồng – sẽ không còn là khoảng trống, mà là ba chân kiềng vững chắc của một hành trình học thuật trọn vẹn.
