Tại nhiều quốc gia phát triển như Singapore hay Úc, mức xử phạt vi phạm giao thông có thể lên rất cao. Nhưng sự răn đe ở đó không chỉ đến từ con số phạt cao, mà còn đến từ hạ tầng tốt, giao thông công cộng phát triển và quan trọng nhất là một bộ máy thực thi hiệu quả, công minh. Người dân được tạo điều kiện để tuân thủ trước khi bị trừng phạt nếu vi phạm.
Một đoạn vỉa vè xanh sạch ở Singapore.
Quay lại với Việt Nam, nơi xe máy vẫn là phương tiện di chuyển chính, giao thông công cộng còn yếu, đường sá nhiều nơi quá tải và lộn xộn – việc xem xét nâng mức phạt lên đến 200 triệu đồng trong một số hành vi nghiêm trọng khiến không ít người lo ngại: liệu có dẫn tới sự phản cảm, phản ứng ngược nếu luật chỉ nghiêng về hình phạt mà không đồng hành cùng điều kiện thực thi?
Theo quan sát của tôi, ngay cả khi Nghị định 168 đã có hiệu lực, tình trạng xe máy chạy lên vỉa hè, vượt đèn vàng trong khi phía trước đang ùn tắc, không nhường người đi bộ tại vạch sang đường… vẫn diễn ra thường xuyên ở trung tâm TP.HCM như khu vực Quận 1. Vấn đề không chỉ nằm ở ý thức, mà còn ở câu hỏi: ai sẽ thực sự đi xử phạt những vi phạm đó? Việc nâng mức phạt là một chuyện, nhưng thực thi được nó là chuyện hoàn toàn khác.
Tôi hoàn toàn ủng hộ việc phạt thật nặng những hành vi vô cảm, coi thường đạo đức công cộng như xe hơi không nhường người đi bộ, lái xe sau khi uống rượu, cố tình vượt ẩu bất chấp nguy hiểm. Đây không đơn thuần là vi phạm hành chính – mà là hành vi mang tính đạo đức cần bị răn đe nghiêm khắc.
Tuy vậy, mức phạt cần được cân nhắc kỹ dựa trên chỉ số tiêu dùng, thu nhập bình quân đầu người, quy mô dân số từng khu vực, và mức độ phát triển của hạ tầng giao thông. Một người lao động vi phạm do điều kiện hạ tầng kém hoặc biển báo chưa rõ ràng không thể bị xử lý như một người cố tình vi phạm giữa trung tâm thành phố với đầy đủ điều kiện nhận biết.
Pháp luật, nếu muốn nghiêm, phải nghiêm từ gốc: từ việc thiết kế chính sách có tính đến thực tế xã hội, đến việc đầu tư mạnh cho bộ máy thực thi – thay vì chỉ làm mạnh tay một vài tháng rồi đâu lại vào đó.
Luật có thể khiến người ta sợ – nhưng sợ chỉ khiến người ta tránh né, không khiến họ thay đổi. Chỉ khi pháp luật được xây dựng dựa trên công bằng và thực tế, người dân mới từ sợ mà chuyển sang tin và tự giác tuân theo. Và đó mới là nền móng của một xã hội văn minh thật sự.
