Sáng nay, tôi tình cờ đọc một bản tin về vụ án buôn bán ma túy mà người phạm tội đã nổ súng giết chết một chiến sĩ công an để thoát thân. Đối diện với án tử, hắn chống trả quyết liệt, sẵn sàng liều mạng. Có người đề xuất rằng, nếu không có án tử, có lẽ người này đã không manh động đến vậy. Có người khác lại cho rằng, án tử không làm xã hội tốt đẹp hơn – nó là hình thức trả thù hợp pháp, chứ không phải là công lý.
Tôi nhớ đến bộ phim 22 July – kể lại vụ tấn công kinh hoàng ở Na Uy khiến 77 người thiệt mạng. Thủ phạm – một kẻ cực đoan – bị kết án 21 năm tù (án tối đa tại Na Uy, dù có thể gia hạn). Một nạn nhân sống sót đã nói một câu khiến tôi ám ảnh: “Tôi không muốn trả thù. Tôi muốn hắn sống để thấy mình đã sai. Và tôi sẽ sống để chứng minh hắn đã không thể giết được hy vọng.”
Vậy, Việt Nam – một quốc gia đang phát triển – có nên cân nhắc xóa bỏ án tử hình?
Một thế giới không tử hình – xu hướng toàn cầu?
Theo Amnesty International, đến năm 2024, đã có hơn 140 quốc gia trên thế giới bỏ án tử hình trong luật hoặc không thi hành. Trong đó có các quốc gia phát triển như:
Còn Việt Nam thì sao?
Việt Nam vẫn duy trì án tử hình, chủ yếu cho các tội đặc biệt nghiêm trọng: ma túy, giết người, tham nhũng đặc biệt lớn, khủng bố… Theo thống kê, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm nước có số lượng án tử cao, mặc dù việc thi hành đang có xu hướng giảm.
Tuy nhiên, khác với Na Uy hay Đức – nơi người dân đã có một nền an sinh tốt, ít lo cơm áo – thì Việt Nam vẫn là quốc gia đang phát triển, với nhiều thách thức về khoảng cách giàu nghèo, trật tự xã hội, lợi ích vật chất còn được đặt nặng hơn các giá trị vô hình như “hạnh phúc” hay “nhân đạo”.
Ở đây, án tử không chỉ là một hình phạt, mà còn là biện pháp răn đe, một thông điệp mạnh tay gửi đến những kẻ sẵn sàng giết người, buôn bán cái chết trắng, hay tham nhũng hàng nghìn tỷ.
Nhưng liệu án tử có thực sự răn đe?
Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy không có bằng chứng thuyết phục rằng án tử hình giảm tỷ lệ phạm tội hơn án tù chung thân. Ngược lại, sự hiện diện của án tử có thể kích động hành vi liều lĩnh, như trong trường hợp tên tội phạm buôn ma túy nổ súng giết người để tránh bị bắt.
Ở một đất nước còn niềm tin hạn chế vào pháp luật, một bản án tử đôi khi cũng không mang lại công lý – nó có thể là dấu chấm hết, nhưng không là sự hối lỗi. Nó không cho kẻ gây tội cơ hội sống để chứng kiến mình sai, không cho nạn nhân cơ hội tha thứ – nếu họ muốn.
Vậy, nên hay chưa nên bỏ án tử?
Tôi nghĩ, câu hỏi này không nên chỉ được trả lời bằng cảm xúc, mà bằng sự sẵn sàng của xã hội. Một quốc gia nên bỏ án tử khi:
Với Việt Nam hiện nay, có thể chưa phải lúc để xóa hoàn toàn án tử, nhưng nên giới hạn tối đa phạm vi áp dụng, và tiến tới tạm dừng thi hành trong các tội không liên quan đến giết người. Đó là bước đầu tiên để mở ra một xã hội lấy nhân đạo làm gốc – chứ không phải nỗi sợ hãi.
Một xã hội văn minh không phải là nơi không có tội phạm. Mà là nơi người ta biết giữ lòng nhân ngay cả khi phải đối mặt với điều tồi tệ nhất. Xóa bỏ án tử là một hành trình dài, và mỗi bước đi cần được cân nhắc với sự tỉnh táo – giữa lý trí và lòng trắc ẩn.
