Trong những năm gần đây, làn sóng tiêu dùng xanh đã tạo nên những thay đổi đáng kể trong cách chúng ta lựa chọn và sử dụng sản phẩm hàng ngày. Một trong những biểu tượng rõ ràng nhất của sự chuyển dịch này là việc hạn chế sử dụng túi nhựa. Các chiến dịch truyền thông về tác hại của rác thải nhựa lan tỏa mạnh mẽ khiến không ít người mặc định rằng mọi loại túi nhựa đều “xấu” cho môi trường. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào vòng đời sản phẩm – từ lúc sản xuất, qua quá trình sử dụng, cho đến cách sản phẩm được xử lý khi bị thải bỏ – thì câu chuyện sẽ không còn đơn giản như vậy. Túi nhựa có vòng đời dài, được thiết kế để sử dụng nhiều lần, bền, đẹp và có thể tái chế, hoàn toàn có thể là một lựa chọn bền vững – thậm chí có lợi hơn so với túi vải hoặc túi giấy trong nhiều trường hợp.
Bắt đầu từ khâu sản xuất, điều đáng ngạc nhiên là không phải vật liệu nào trông “xanh” cũng thực sự thân thiện với môi trường. Túi vải, đặc biệt là làm từ cotton, thường được gán mác “bền vững”, nhưng thực tế để trồng được bông vải, người ta phải tiêu tốn một lượng nước khổng lồ và sử dụng nhiều thuốc trừ sâu, phân bón hóa học. Việc dệt, nhuộm và xử lý vải cũng đòi hỏi nhiều năng lượng và hóa chất. Theo một nghiên cứu của Cơ quan Môi trường Đan Mạch, để một túi cotton có tác động môi trường thấp hơn một túi nhựa HDPE dùng một lần, nó cần được sử dụng ít nhất 7100 lần. Nếu là cotton hữu cơ, con số này lên tới hơn 20.000 lần – một con số mà hầu như không ai chạm tới trong đời sống thực tế.
Túi giấy, dù có vẻ gần gũi và dễ phân hủy hơn, lại đòi hỏi một lượng lớn gỗ nguyên sinh và nước trong quá trình sản xuất. Công đoạn tẩy trắng giấy thường sử dụng hóa chất độc hại như chlorine, có thể gây ô nhiễm nguồn nước nếu xử lý không tốt. Trong khi đó, túi nhựa dày làm từ polypropylene (PP), PET tái chế hoặc PVC được sản xuất với năng lượng và lượng nước thấp hơn rất nhiều, nhất là khi sử dụng từ nguyên liệu tái chế. Nếu được thiết kế có chủ đích để dùng lâu dài, tuổi thọ sản phẩm tăng lên sẽ làm giảm đáng kể tác động môi trường mỗi lần sử dụng.
Khi đi vào giai đoạn sử dụng, ưu điểm của túi nhựa bền bắt đầu trở nên rõ rệt. Không giống túi nhựa mỏng dùng một lần – vốn bị cấm hoặc hạn chế ở nhiều nơi – các mẫu túi nhựa có độ dày, dẻo, chịu lực và chống thấm nước tốt có thể dùng hàng trăm lần mà không rách, biến dạng hay phai màu. So với túi giấy dễ rách khi ẩm hoặc túi vải dễ bám bẩn, nặng khi giặt, túi nhựa bền dễ bảo quản và sử dụng linh hoạt hơn nhiều. Không những thế, nếu được thiết kế theo hướng thời trang và cá nhân hóa – với màu sắc, họa tiết, thông điệp hoặc chức năng đặc biệt – túi nhựa bền có thể khiến người dùng yêu thích và gắn bó, giống như một phụ kiện chứ không đơn thuần là túi đựng đồ. Khi sản phẩm tạo được kết nối cảm xúc với người dùng, họ sẽ có xu hướng giữ gìn và sử dụng lâu dài hơn – điều mà bất cứ nhà thiết kế bền vững nào cũng mong muốn.
Thách thức lớn nhất của nhựa không nằm ở vật liệu, mà là ở hành vi con người và hệ thống quản lý chất thải. Túi nhựa dùng một lần thường bị vứt bừa bãi, gây ô nhiễm đất, nước và đe dọa sinh vật biển. Nhưng túi nhựa có vòng đời dài nếu được tái chế đúng cách hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho các sản phẩm công nghiệp như chậu cây, đồ nội thất, vật liệu xây dựng hoặc thậm chí là một chiếc túi mới. Các công nghệ tái chế nhiệt hoặc cơ học cho nhựa PP, PET, PE hiện đã khá phổ biến và đang ngày càng cải thiện về hiệu quả. Trong khi đó, túi giấy chỉ có thể tái chế nếu sạch và khô, không bị nhiễm dầu mỡ hoặc phủ lớp chống thấm. Còn túi vải thì lại gặp vấn đề vì đa số các sản phẩm dệt hiện nay là sợi pha, khó phân loại và tái chế, lại ít được người tiêu dùng mang đi tái chế do thiếu hệ thống thu gom phù hợp.
Một khía cạnh ít được thảo luận nhưng vô cùng quan trọng là vai trò của thiết kế trong việc định hình hành vi tiêu dùng. Một chiếc túi nhựa bền, đẹp, mang tính biểu tượng hoặc có giá trị tinh thần không chỉ giúp giảm phát sinh rác thải mà còn tạo nên một phong cách sống mới: chậm hơn, ít hơn, nhưng chất lượng và ý nghĩa hơn. Khi người dùng trân trọng sản phẩm, họ sẽ ít thay thế hơn, từ đó giảm được rất nhiều gánh nặng tài nguyên cho hệ sinh thái. Điều này rất khác với các loại túi được phát miễn phí hoặc sản xuất đại trà, vốn không có giá trị cảm xúc và dễ bị vứt bỏ sau một vài lần dùng.
Từ góc nhìn toàn diện, việc chọn loại túi nào cho bền vững không thể chỉ dựa vào vật liệu mà phải xét đến toàn bộ vòng đời sản phẩm – từ nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, khả năng sử dụng thực tế đến cách xử lý cuối cùng. Trong khi túi vải và túi giấy thường được gắn mác “xanh” nhưng lại đòi hỏi điều kiện sử dụng khắt khe để thực sự phát huy hiệu quả môi trường, thì túi nhựa bền, nếu được thiết kế và dùng đúng cách, có thể trở thành một giải pháp hiệu quả về cả môi trường lẫn kinh tế. Không phải nhựa nào cũng xấu – cái xấu nằm ở cách chúng ta sử dụng và thải bỏ nó.
Nếu ngành thiết kế hướng đến việc tạo ra những chiếc túi nhựa có vòng đời dài, thời trang, cá nhân hóa và tái chế được, thì đó không còn là “túi nhựa” như cách người ta đang lên án, mà là một sản phẩm thông minh trong nền kinh tế tuần hoàn. Đã đến lúc chúng ta cần thay đổi cách nhìn về vật liệu – từ chỗ phán xét hình thức sang việc đánh giá theo vòng đời, từ chỗ sợ hãi nhựa sang việc sử dụng nhựa một cách có trách nhiệm và sáng tạo.
