Ở mọi đô thị văn minh trên thế giới – từ Tokyo, Paris, Seoul đến Copenhagen – vỉa hè không chỉ là phần đất dư thừa nằm sát lòng đường. Đó là không gian công cộng tối thiểu dành cho con người, là “lá phổi” nhỏ trong tổng thể đô thị, là nơi diễn ra những tương tác đời thường nhưng quan trọng nhất: một cái nắm tay, một bước dạo bộ, một khoảnh khắc dừng lại dưới bóng cây. Vỉa hè được quy hoạch kỹ lưỡng, ưu tiên cho người đi bộ, người già, trẻ em, người khuyết tật – những nhóm yếu thế nhất trong thành phố.
Một góc đường của thành phố Sydney (Úc), những nơi được phép đỗ xe gắn liền với trụ thu phí tự động và giám sát bằng camera thay thế con người (Ảnh: Kim Thanh).
Thế nhưng, ở nhiều đô thị lớn của Việt Nam – đặc biệt là TP.HCM và Hà Nội – vỉa hè đã và đang bị bóp nghẹt bởi rất nhiều bàn tay: từ các bãi đậu xe tạm thời thu phí, những ki-ốt “tạm mà lâu”, đến các chợ tự phát, hàng rong, bãi giữ xe máy, thậm chí cả công trình công cộng đặt sai chỗ. Không gian đáng lý ra dành cho con người lại trở thành nơi giành giật giữa lợi ích kinh tế ngắn hạn và sự buông lỏng trong quản lý đô thị.
Trong bối cảnh ấy, gần đây một số địa phương đề xuất mở rộng chính sách thu phí sử dụng tạm thời vỉa hè và lòng đường như một cách tăng nguồn thu ngân sách. Mục tiêu nghe qua có vẻ hợp lý: vừa quản lý trật tự đô thị, vừa bổ sung nguồn lực tài chính. Tuy nhiên, nếu không có tầm nhìn và cơ chế thực thi minh bạch, công bằng, thì chính sách này sẽ không chỉ thất bại mà còn phản tác dụng.
Thực tế đã chứng minh rằng việc “hợp pháp hóa” hành vi chiếm dụng vỉa hè bằng cách cho phép trả phí dễ dẫn đến hai hệ quả tai hại: (1) người dân mặc nhiên xem vỉa hè là không gian để khai thác hơn là không gian để sống, và (2) bộ máy quản lý dễ rơi vào cơ chế xin – cho, mặc cả, dẫn đến sự bất công trong tiếp cận và sử dụng không gian công cộng.
Nếu một thành phố muốn hướng đến phát triển bền vững và lấy con người làm trung tâm, thì điều đầu tiên cần làm không phải là khai thác vỉa hè, mà là trả lại vỉa hè cho người dân – như một quyền cơ bản trong đời sống đô thị. Không gian vỉa hè nên được quy hoạch lại để thúc đẩy lối sống lành mạnh: đi bộ nhiều hơn, đạp xe thường xuyên hơn, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân. Các nghiên cứu trên thế giới đều chỉ ra rằng đô thị càng có nhiều người đi bộ, tỷ lệ béo phì và bệnh lý mãn tính càng thấp, chi phí y tế xã hội càng giảm, năng suất lao động càng cao.
Vỉa hè thông thoáng, có bóng mát, ghế ngồi, cây xanh, bảng chỉ dẫn hay thậm chí là thư viện mini không chỉ nâng cao chất lượng sống mà còn tạo nên bản sắc đô thị – thứ mà các tòa nhà chọc trời hay khu mua sắm khổng lồ không thể thay thế. Một đô thị có bản sắc là nơi con người cảm thấy được sống, được kết nối và được thở.
Điều đó không đồng nghĩa với việc triệt tiêu hoàn toàn hoạt động buôn bán vỉa hè. Thay vì đẩy người mưu sinh ra khỏi không gian công cộng – vốn là nơi gần gũi và dễ tiếp cận nhất – chính quyền nên thiết kế lại cơ chế quản lý vỉa hè với tinh thần “sống chung một cách văn minh”. Người bán hàng có thể được cấp phép, nhưng phải tuân thủ quy tắc ứng xử: không chắn lối đi bộ, không xả rác, không gây ồn ào quá mức. Chính quyền có thể xây dựng một “bộ quy tắc vỉa hè” – có thưởng, có phạt, có sự tham gia của cộng đồng, thay vì đơn thuần là cưỡng chế hoặc thu phí.
Cũng không thể kỳ vọng lực lượng lao công mỏng manh sẽ giữ được trật tự và sạch đẹp cho toàn bộ không gian vỉa hè. Mỗi đoạn vỉa hè nên có một “người bảo trợ” – đó có thể là chủ hàng, nhóm cư dân, doanh nghiệp lân cận hoặc tổ chức xã hội dân sự. Khi người dân thấy mình là một phần của không gian ấy, họ sẽ có trách nhiệm gìn giữ, chăm sóc và bảo vệ nó – thay vì xem vỉa hè là nơi vô chủ, ai chiếm được thì dùng.
Một phần quan trọng khác trong quá trình cải tạo là phá bỏ những rào chắn phi lý đang tồn tại: lan can chắn ngang, bục xi măng nhô lên, trụ bê tông bỏ quên – những “vết sẹo” vô nghĩa khiến người đi bộ, đặc biệt là người khuyết tật, gặp vô vàn khó khăn. Mỗi đoạn vỉa hè cần được thiết kế lại với tư duy thân thiện và an toàn, đặt ưu tiên cho chuyển động mềm mại, đa dạng và hòa hợp.
Chúng ta cũng cần nhìn rõ một điều: vỉa hè không phải là “tài sản có thể bán”, mà là “hệ sinh thái sống” của thành phố. Bán từng mét vuông vỉa hè để thu phí là kiểu phát triển ngắn hạn, dễ tạo nguồn thu nhưng khó tạo nên chất lượng sống. Ngược lại, giữ gìn vỉa hè như một không gian công cộng đúng nghĩa – nơi diễn ra những khoảnh khắc đời thường, nơi có bóng mát, sự tương tác và kết nối – mới là thước đo của một đô thị văn minh, hiện đại và nhân văn.
Muốn xây dựng một thành phố đáng sống, nơi tăng trưởng đi đôi với công bằng và chất lượng sống, thì câu hỏi đặt ra không phải là “thu bao nhiêu từ vỉa hè”, mà là: vỉa hè đã thực sự thuộc về người dân hay chưa? Và quan trọng hơn: chúng ta muốn dùng vỉa hè để thu phí, hay để thở?
