Bài viết “Giải oan cho xe máy” trên VnExpress đã thu hút sự quan tâm lớn khi cho rằng TP.HCM nên tiếp tục duy trì và thúc đẩy phương tiện xe máy, đặc biệt là xe máy điện, như một phần thiết yếu trong hệ thống giao thông đô thị. Một trong những luận điểm đáng chú ý là thời gian di chuyển tại TP.HCM hiện được đánh giá là nhanh vượt trội so với nhiều thành phố Đông Nam Á khác như Bangkok hay Jakarta. Với lợi thế “nhanh”, xe máy được cho là đã giúp TP.HCM duy trì tính linh hoạt trong một hệ thống giao thông còn đang hoàn thiện.
Cửa lên tàu tại một ga MRT Singapore (Ảnh: Kim Thanh)
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa trên yếu tố “nhanh” để làm nền tảng chính sách thì chưa đủ. Việc di chuyển nhanh không đồng nghĩa với phát triển bền vững, càng không thể đại diện cho một hệ thống giao thông hiện đại và công bằng. Xe máy, dù chạy điện hay xăng, vẫn đang chiếm phần lớn không gian giao thông của thành phố, gây ra hàng loạt hệ lụy cho cộng đồng mà chúng ta chưa thực sự tính hết: chen lấn, tiếng ồn, ô nhiễm không khí, tai nạn giao thông, và thậm chí là ảnh hưởng đến cả lối sống và văn hóa đô thị.
Thời gian di chuyển nhanh ở TP.HCM phần lớn nhờ xe máy có khả năng len lỏi, vượt đèn đỏ, leo lề hay thậm chí đi ngược chiều. Đây không phải là biểu hiện của một hệ thống giao thông trật tự mà là kết quả của thói quen cá nhân trong một môi trường thiếu lựa chọn. Cái “nhanh” ấy là cái nhanh thiếu kiên nhẫn, vội vã, đặt sự thuận tiện cá nhân lên trên lợi ích cộng đồng. Nếu một ngày thành phố kẹt xe, người ta sẵn sàng leo lên vỉa hè, chen lấn vào từng mét đường còn lại, miễn sao đến được chỗ làm đúng giờ. Vậy thì, việc “nhanh hơn” có còn là điều đáng tự hào?
Việc chuyển đổi từ xe máy xăng sang xe máy điện, về mặt kỹ thuật, đúng là có thể giúp giảm khí thải cục bộ. Nhưng nếu không đi kèm với sự thay đổi trong tư duy phát triển đô thị, xe máy điện chỉ là lớp vỏ mới cho một lối sống cũ. Các vấn đề như bãi đậu xe lấn chiếm vỉa hè, hạ tầng lộn xộn, văn hóa giao thông thiếu tôn trọng luật lệ, hay tình trạng người dân quá phụ thuộc vào xe máy vẫn sẽ tiếp diễn, bất chấp việc chiếc xe đó không còn nhả khói.
Ngoài ra, xe máy điện cũng không hoàn toàn “xanh”. Việc sản xuất pin, xử lý pin thải, và nhu cầu điện năng tăng cao đều là những thách thức lớn trong tương lai. Một khi số lượng xe máy điện gia tăng chóng mặt, TP.HCM có thể sẽ phải đối mặt với một dạng ô nhiễm mới: ô nhiễm công nghệ và chất thải điện tử. Nếu không có chiến lược dài hạn về tái chế, thu hồi và quản lý pin, cái gọi là “xanh” sẽ trở thành gánh nặng.
Trong khi đó, một thành phố phát triển bền vững không chỉ tìm cách “xanh hóa” phương tiện, mà còn cần tái cấu trúc hệ thống giao thông để giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Xe máy, dù là điện hay xăng, không nên tiếp tục là lựa chọn mặc định. TP.HCM cần khuyến khích phát triển các hệ thống giao thông công cộng hiệu quả, đúng giờ, và đủ tiện lợi để người dân sẵn sàng rời khỏi yên xe máy.
Hệ thống metro, xe buýt nhanh, xe buýt nhỏ đi vào ngõ hẹp, nếu được triển khai một cách bài bản và đồng bộ, hoàn toàn có thể trở thành xương sống của giao thông đô thị. Đi kèm với đó là chính sách khuyến khích đi bộ và sử dụng xe đạp như phương tiện kết nối. Chỉ khi người dân cảm thấy an toàn, thoải mái và thuận tiện khi đi bộ hoặc đạp xe, thì họ mới lựa chọn điều đó một cách tự nguyện. Nhưng để làm được điều này, thành phố phải dám nhường không gian cho người đi bộ, dám cắt bớt diện tích dành cho xe máy để tạo ra vỉa hè rộng rãi, làn đường xe đạp riêng biệt và kết nối tốt.
Một hướng đi cần thiết khác là tái cấu trúc đô thị theo mô hình đa trung tâm, giúp giảm nhu cầu di chuyển xa. Nếu người dân có thể sống gần nơi làm việc, học tập, vui chơi và chăm sóc sức khỏe, thì họ sẽ không cần phải di chuyển hàng chục cây số mỗi ngày. Điều này cũng giúp giảm gánh nặng lên hệ thống giao thông, đồng thời cải thiện chất lượng sống toàn diện.
Xe máy điện có thể là một bước chuyển tiếp hợp lý trong giai đoạn ngắn hạn, nhưng không nên là đích đến. Chính sách giao thông tương lai cần tập trung vào việc giảm dần tổng số phương tiện cá nhân lưu thông trong nội đô, đồng thời mở rộng không gian cho những hình thức di chuyển thân thiện hơn với môi trường và sức khỏe. Cấm xe máy tại một số khu vực trọng điểm, giới hạn giờ hoạt động trong khu trung tâm, kết hợp thu phí phương tiện cá nhân vào giờ cao điểm… là những giải pháp mà nhiều thành phố lớn trên thế giới đã áp dụng thành công.
TP.HCM không thể mãi là “thành phố của xe máy”. Đã đến lúc chúng ta cần một tầm nhìn lớn hơn — một thành phố nơi người dân có thể đi bộ dưới hàng cây xanh, đạp xe trên những tuyến đường an toàn, và di chuyển bằng những phương tiện công cộng hiện đại, sạch sẽ. Đó mới là hình ảnh của một đô thị văn minh, không chỉ “nhanh”, mà còn đáng sống.
